Dołączany napęd na cztery koła (part-time 4WD)

Dołączany napęd na cztery koła to układ, który podczas normalnej jazdy przekazuje napęd jedynie na dwa koła i pozwala kierowcy włączyć wszystkie cztery, gdy potrzebna jest dodatkowa przyczepność. Jest to najstarsza i najbardziej wytrzymała forma napędu wielokołowego, od dawna kojarzona z użytkowymi terenówkami, pikapami i pojazdami rolniczymi. Cechą definiującą jest to, że napęd na cztery koła nie stanowi stanu trwałego, lecz świadomy wybór kierowcy, przeznaczony wyłącznie na luźne, śliskie lub mało przyczepne nawierzchnie, takie jak błoto, śnieg, piasek czy żwir.

Mechanizm opiera się na skrzyni rozdzielczej zamontowanej za skrzynią biegów. W trybie napędu na dwa koła skrzynia rozdzielcza kieruje moment obrotowy na pojedynczą oś, zwykle tylną. Gdy kierowca wybierze napęd na cztery koła, skrzynia rozdzielcza mechanicznie sprzęga przednią oś z tym samym napędem, tak że obie osie obracają się razem. Co istotne, układ dołączany nie ma centralnego mechanizmu różnicowego między osiami. Po załączeniu przedni i tylny wał napędowy są zablokowane na obrót z tą samą średnią prędkością, co jest właśnie tym, co zapewnia maksymalną przyczepność na luźnym podłożu, ale zarazem decyduje o głównym ograniczeniu.

Tym ograniczeniem jest spięcie układu napędowego. Gdy pojazd pokonuje zakręt, koła przednie pokonują dłuższą drogę niż tylne, więc obie osie naturalnie dążą do obracania się z nieco różnymi prędkościami. Przy osiach zablokowanych razem i braku centralnego mechanizmu różnicowego, który zaabsorbowałby tę różnicę, na nawierzchni o dobrej przyczepności ten rozdźwięk nie ma ujścia. Na suchym asfalcie opony nie mogą się ślizgać, by go zniwelować, więc w układzie napędowym narastają naprężenia skrętne, powodując ślizganie opon, ciężki układ kierowniczy, zacinanie się napędu i z czasem uszkodzenia mechaniczne. Na luźnych nawierzchniach opony ślizgają się na tyle, by nieszkodliwie rozładować różnicę, dlatego dołączanego napędu na cztery koła wolno używać wyłącznie poza utwardzoną drogą.

Wielkimi zaletami tego układu są prostota, wytrzymałość i ekonomia. Bez centralnego mechanizmu różnicowego oraz związanych z nim sprzęgieł czy sprzęgieł wiskotycznych konstrukcja jest solidna, tania w produkcji i łatwa w naprawie, co ceni się w pojazdach roboczych i wyprawowych. Jazda na napędzie na dwa koła w codziennym ruchu drogowym minimalizuje też opory układu napędowego, ograniczając zużycie paliwa i podzespołów w porównaniu z układem o stałym napędzie na cztery koła.

Wiele układów dołączanych dodaje w skrzyni rozdzielczej bieg terenowy (reduktor), mnożący moment obrotowy do pełzania po przeszkodach lub kontrolowanego zjeżdżania ze stromych zboczy. Wybór odbywał się tradycyjnie dźwignią umieszczoną na podłodze, choć dziś powszechne jest sterowanie elektroniczne przyciskiem lub pokrętłem. Dołączany napęd na cztery koła stoi w opozycji do stałego napędu na cztery koła, który zawiera centralny mechanizm różnicowy i może być bezpiecznie używany na każdej nawierzchni, oraz do układów AWD rozdzielających moment obrotowy automatycznie. Wybór między nimi to równowaga między zdolnościami terenowymi, kulturą jazdy po drodze a kosztem.